آذربایجان فورلکلورو

یئکه­ن­لی­له­رین (بعضی آیری یئرلر کیمین) اینام­لارینا گؤره حئیوانلارین چوخو (و بلکه هامیسی) اول­جه آدام ایمیش، سونرا دؤنوب حئیوان اولوبدورلار. نومونه اوچون:

 

مئیمون:

«مئیمون» آدام ایمیش، لاکین الی بیتلی-بیتلی (دیرناقلاری ایله بیت اؤلدوردوگو حال­دا) اه­لینی خه­میره ووروب. اودورکو مئیمون اولوبدور.

 

آیی

«آیی» کردیواردان قاچدیغینا گؤره آیی شکلینه دوشموش­دور.

 

توس باغا

«توس باغا» ده­گیرمانچی­ایمیش. اؤزگه­له­ره اون بورج وئررمیش. لاکین، اونو وئرن­ده بالا کاسا ایله وئریب، آلان­دا ایسه بؤیوک چاناق ایله آلارمیش. اودور کی تاری­نین امری ایله توس باغا اولوب، کیچیک کاسا آلت­دا و بؤیوک کاسا اوستون­ده قالاراق بو ایکی کاسانین ایچین­ده هه­میشه­لیک زیندانی اولموش­دور.

 

بوب­بو

«بوب­بو» ایسه بیر گه­لین ایمیش. بیر گون حه­یط­ده لوت اوتوروب چیمن­دن (یووونان­دان) سونرا، باشینی داراماق­دا ایکن قئیین آتاسی فیکری هاردا ایمیش­سه کی بیردن خه­برسیز (اؤسگورمه­میش) حه­یه­طه گیریر. گه­لین خیجالت­لیگین­دن تاری­دان ایسته­ییرکی اونو بیر قوش ائله­سین. ائله اورداجا، داراغی باشین­دا قوش شکلینه دوشور.

 

حئیوان­لارا گؤره باشقا اوستوره­لر

 

قه­یلن­قوش

«قه­یلن­قوش» (قارانقوش) ایکی جوردور. بیری دوم قه­ره اولوب، ساعات­لارلا گؤی­ده یورولمادان اوچار، هئچ یئرده ده قونوب قالماز. یووادان چیخیب، یووایا دا بیر باش قایی­دار و اوجا یئرلرده یووا قویار. آدام­دان اوزاق گه­زر.

بیر نوعی ایسه، قانادلاری قه­ره، به­ده­نی آغ و اوزون، ایکی هاچالی قویروغو اولار. آداما چاخ یوووشار، یوواسی­نی ائوین ایچین­ده یا ائیوان­دا نیفی­نین (سقف­ین)­ تیرله­­ری­نین بؤیرونده یا دووارین لاپ باشین­دا (ائوین ایچین­ده) آغیزلارین­دا پالچیق و چؤپ گه­تیره­رک موحکم بیر شه­کیل­ده قاییرار. بو قوشلار فضله­له­رینی یووادان ائشیگه سالارلار، آما ائو اهلی بون­دان ناراحات اولمازلار. آنجاق یووانین آلتین­دا کاغاذ یا کؤهنه پارچا سالارلار یا اینکه بیر قورو یئر قویاراق گونده سوپوره­رلر.

کیمسه بیلمیر کی هر ایل یازدا تاپیلیب گه­لن بو قوشلار، گئچن ایلکی قوش­لاردیر یا اینکه اونلارین بیلدیرکی بؤیوموش بالالاری­دیر. چونکو اهالی­نین عقیده­سینه گؤره قه­یلن­گوش بیر ایل­دن آرتیق یاشاماز. بونا گؤره جالیب بیر افسانه­له­ری ده وار:

دئیه­رلر دونیانین اول­له­رین­ده عؤمور پایلانان­دا هامی قوش­لار پای­لارین آلمیشدی­لار. تکجه سئرچه ایله قه­یلن­قوش قالمیش ایدی. ایکی قالان عومرون­ده بیری «مین» ایل او بیری ایسه «بیر» ایل ایمیش. سئرچه بورا بیر حوققا قویاراق قه­یلن­قوش­دان سوروشور سن بو عؤمورله­یرن هانسینی گؤتورمک ایسته­ییرسن؟ مین ایلی ایسته­ییرسن؟ یا بیــــــــــــــــر ایلی (بیر کلمه­سینی چوخ اوزادیر). قه­یلن­قوش ایشتیباها دوشه­رک بیر ایلین چوخ اولدوغونو ظن ائده­رک، دئییر کی من همن او بیـــــــــــــــر ایلی ایسته­ییرم. اودور کی سئرچه مین ایل یاشار، قه­یلن­قوش ایسه تکجه بیر ایل.

البته کندلرده قه­یلن­قوشو هئچ کیم وورماز، آما گونده سئرچه­لردن نئچه­ده­نه ووران و قه­لبیرله توتان چوخ اولار. سئرچه­لر گون­ده سحر آغاج­ باشلارین­دا سس-کوو سالارلار و وودوق­جا دئیه­سن سایی­لاری­دا چوخالار!

بیر آیری افسانه­ده دئییرکی ایبراهیم پئیغمبری اودا آتیب یاندیرماق ایسته­ین­ده قه­یلن­قوش دیمدیگین­ده سو گه­تیریب اودون اوستونه تؤکوردو. بیر حال­دا کی، سئرچه دیمدیگین­ده چؤپ گه­تیریب اودا سالاراق اونو داهادا آلوولاندیرماق ایسته­ییردی.

سئرچه­ ده کندده چوخ اولار. البته هئچ که­سین آجیغی گلمز. آنجاق یاز-یای­دا اوخ آتان ایله (یئزین-داش، سوپه­ک­-داش) ووران اولسا، یا خود قیش­دا اوتاغا سالیب قاپینی بیردن باغلاییب بیر-بیر توتوب بوغازلارین چکیب اوزوب بیر طه­ره­فه آتان­دا اولسا، کیمسه اعتراض ائدیب یا چوخ اوره­گی یانان­دا اولماز.

سئرچه­نین اتی­نه خوروزو وحشی ائله­مک اوچون اونا وئررلر. بو خوروز آدامی گؤرن­ده - خصوصن اوشاغی – باشینا قونوب دیمدیک­له­یر و نابه­لد آدامی قووالایار.

 

قه­جه­له

«قه­جه­له» خوش خبر گتیره­ر. هانسی حه­یط­ده گلیب اوتورسا بو دئمک­دیر کی اونلارین سه­فردن گلن­له­ری اولاجاق. بو زامان ائو صاحابی اوتوروب کیمین سه­فرده گلمه­گینین ایمکانی باره­سین­ده فیکیرله­شر. ایل­لر ایله گئدیب باتمیش آدام­لار یادا دوشرلر. یئکن­ده سویون آز اولدوغونا گؤره هامی اکینچی­لیگه یا مال-داوار ساخلاماغا باش قوشا بیلمز. سویون آزلیغینا گؤره چوخلاری سه­فه­ره گئدیب تیجاره­ته آل-وئرله پول قازانیب قیش فصلی­نی ائوه قایدارلار. بعضی­له­ری­ ده سه­فه­ره چیخیب ایللرله قاییدا بیلمزلر و ایتگین اولارلار. قه­جه­له­نین حه­یه­طه قونماسی اونلاری هامی­دان چوخ یادلارا گه­تیرر.

 

بایقوش

«بایقوش» (به­ی قوش) پیس آیاق و "بد یومن" اولار. هانسی ائوه قونسا اورا تئزلیک­له دارباداغین اولار. بایقوش خارابا یئرله­ری سئوه­ر و اورالاردا دا یاشار. چوخلاری بئله نقل ائله­ییرلر کی فیلان­که­سین دامی­نا بیر بایقوشون قونماغین گؤروب­لر کی ساعاتلار ترپشمه­دن باشینی 360 درجه دولاندیریب­دیر و ائله او گون او دام اوچوب داغیلیب.

بایقوشون گؤرن­ده آینا، سورمه­دان و مولچوک گه­تیریب بایقوشا باخمادان او گؤرن یئره قویسان، بایقوش اوچوب گئدر و شرری سووولار. ائله آدام وار کی بایقوش اونون دامی­نا قونان­دان یا ائوی داغیلیب یا یاخین آدام­لارین­دان بیر نئچه آدام اؤلوب­.

 

جرجه­ک

«جرجه­ک» (خرچنگ) آدامی دیشله­سه، ائششه­ک آنقیرمایانجا بوراخماز.

 

ایلان

ایلانی اؤلدوسن یولداشینی (جوتونو) تاپیب اؤلدورمه­لی­سن. بو ایشی گؤرمه­سن چینه ده گئتسن گلیب تاپیب گئجه آدامی سانجیب اؤلدورر.

ایلان آه­تی یئین آدام سئحر-جادو قودره­تی تاپار. ایلانی پیشیریب یئمک اوچون گه­رک بیر قه­رینچ (قاریش) باشین

/ 0 نظر / 128 بازدید